دوشنبه , ۲۹ مهر ۱۳۹۸
خانه --> پژوهش --> پایان نامه ها --> شرایط و اوصاف قاضی در فقه امامیه و اهل سنت

شرایط و اوصاف قاضی در فقه امامیه و اهل سنت

عنوان پایان نامه : شرایط و اوصاف قاضی در فقه امامیه و اهل سنّت
نگارنده : محمد علی فاضلی
استاد راهنما : حجت الاسلام والمسلمین دکتر سیّد حسن وحدتی شبیری
استاد مشاور : حجت الاسلام والمسلمین علی اشرف طهماسبی نیک
رشته تحصیلی : نامشخص
گرایش تحصیلی : نامشخص
گروه : نامشخص
تاریخ دفاع : ١٣٨٧/١١/٢٩
چکیده : چکیده مطالب
قضاوت منصب خطیری است که هرکس نمی تواند متصدّی این مقام شود و طبق آیات و روایات این منصب باید به اهلش واگذار گردد، پیامبران موظّف بودند که در کار قضاوت پیرو ارشادات الهی و مجری حق و عدالت باشند، چنانچه در قرآن خداوند متعال می فرماید:(( ای داوود ما تو را در زمینی خلیفه قرار دادیم، پس میان مردم به حق حکم کن!))
طبق منابع فقهی فریقین قاضی سه قسم اند: ١- قاضی منصوب ٢- قاضی مقلد ٣- قاضی تحکیم. و قضات منصوب از دو راه امکان دارد: الف) نصب خاص که معصوم(ع) در زمان خود افراد واجد شرایط را به منصب قضا نصب می نمایند. ب) نصب عام که در زمان غیبت معصوم(ع)، آنان به فقهای جامع شرایط اذن عام قضاوت می دهند و این مطلب مفاد خبر ابی خدیجه و غیره می باشد. بیعت عموم مسلمین و انتخاب شورای دو نظر مهمی در تصدّی منصب قضاء از نظر اهل سنّت می باشند و بنظر ایشان احکام و قضاوت حاکم اسلامی نافذ و پذیرش و اطاعت از آنان واجب می باشد. فقیه جامع شرایط، بحسب قواعد و ضوابط می تواند مقلّد واجد شرایط قضا را بعنوان قاضی منصوب کند. و حکم او نافذ خواهد بود. امّا علمای اهل سنّت دسترس نداشتن به مجتهد و نصب جاهل از سوی حاکم مقتدر را عوامل جواز قضاوت مقلّد می دانند. قاضی تحکیم در زمان غیبت در فرض تشکیل حکومت اسلامی، قابل تصوّر است، بنظر می رسد که اکثر فقهای اهل سنّت نیز به مشروعیت قاضی تحکیم قائل هستند.
در فقه امامیه، بلوغ ، عقل، عدالت، اسلام و طهارت مولد شرایط و اوصاف الزامی و مورد اتفاق و اجتهاد، ذکوریت، حریت، کتابت، حافظه،بینایی، گویایی وشنوایی شرایط و اوصاف مورد اختلاف می باشند. اما در فقه اهل سنت، بلوغ ، عقل، اسلام و حریت شرایط و اوصاف الزامی و مورد اتفاق و اجتهاد، ذکوریت، عدالت ، کتابت، حافظه، بینایی، گویایی وشنوایی شرایط و اوصاف مورد اختلاف می باشند. در فقه شیعۀ اثنا عشری و حلال زاده بودن دو شرط ضروری و اجتناب ناپذیر برای قاضی جامعه اسلامی شمرده شده اند و در هیچ کدام از کتب فقهی اهل سنّت حتی اشاره ی غیر مستقیم هم به این دو شرط، نشده است.
فهرست :

مقدّمه١
الف) بیان مسئله ٣
ب) اهداف این تحقیّق ۴
ج) پیشینه تحقیق۵
د) روش تحقیق۵
فصل اوّل : کلیات۶
مبحث اوّل : مفهوم شناسی قضاء و مفاهیم مرتبط با آن٧
گفتار اوّل: مفهوم شناسی قضاء٧
الف) معنای قضاء در لغت٧
ب) تعاریف قضاء در اصطلاح١٠
١- تعریف قضاء در فقه امامیه١٠
٢- تعریف قضاء در فقه اهل سنّت١٢
گفتار دوّم: مفاهیم مرتبط با قضاء١۵
الف) فرق بین فتوی و حکم ١۵
ب) فرق بین فقیه، مجتهد، مفتی، قاضی و مجتهد و تحکیم ١٧
مبحث دوّم: جایگاه و تاریخ قضاوت١٨
گفتار اوّل جایگاه قضاء در اسلام١٨
الف) جایگاه قضاء در قرآن کریم١٩
ب) جایگاه قضاء در روایات٢٠
گفتار دوّم: نگاهی اجمالی به سیر تاریخی قضاء٢١
الف) قضاء در اوّلین دوران بشری٢١
ب) قضاء در عصر جاهلیّت٢٢
ج) قضاء در عصر پیامبر(ص) ٢٣
١- قضاء در دوران خلفای ثلاثه٢۵
٢- قضاء در دوران حضرت علی (ع) ٢٧
٣- قضاء در عصر بنی امیه٢٨
۴- قضاء در عصر عبّاسیان٢٩
گفتار سوّم: مشروعیّت و ثبوت قضاء در فقه اسلامی٣٠
الف) آیات قرآنی٣٢
ب) احادیث و روایات٣٣
مبحث سوّم: اقسام قاضی در فقه امامیه و اهل سنّت٣۴
گفتار اوّل: قاضی منصوب ٣۴
الف) نصب قاضی در فقه امامیه٣۴
١- الف- راههای نصب قاضی از طرف امام معصوم(ع) ٣۶
١-١- الف- اذن خاص به قضاوت فقها٣٧
٢-١- الف- اذن عام به قضاوت فقها٣٧
١ – ٢-١- الف- ادله اذن عام ٣٨
١-١- ٢-١- الف- روایت مشهوره ی ابی خدیجه٣٨
٢-١-٢-١- الف- روایت مقبوله ای عمر بن حنظله ۴٢
٣-١-٢-١- الف- توقیع شریف۴۴
۴-١-٢-١- الف- دلیل عقلی بر نصب فقهاء برای قضاوت۴٧
ب) نصب قاضی در فقه اهل سنّت۴٧
گفتار دوّم: قاضی مقلّد۴٩
الف) قضاوت مقلّد در فقه شیعه۴٩
١- الف- قضاوت مقلّد در حالت اختیار۴٩
٢- الف- قضاوت مقلّد در حالت اضطرار۵٧
ب) قضاوت مقلّد در فقه اهل سنّت۵٩
١- ب- قضاوت مقلّد در حالت اختیار۵٩
٢- ب- قضاوت مقلّد در حالت اضطرار۶٣
گفتار سوّم: قاضی تحکیم۶۴
الف) قاضی تحکیم در فقه امامیه۶۴
١- الف- تعریف قاضی تحکیم۶۴
٢- الف- ادلّه مشروعیّت قاضی تحکیم۶۵
٣- الف- فرض قاضی تحکیم در زمان غیبت۶٧
۴- الف- محدوده ی نفوذ حکم قاضی تحکیم٧١
۵- الف- لزوم حکم قاضی تحکیم بعد از قضاوت٧٣
ب) قاضی تحکیم در فقه اهل سنّت٧۴
١- ب- اقوال فقهای اهل سنّت در رابطه با قضاء تحکیم٧۵
٢- ب- دلیل مشروعیّّت قاضی تحکیم٧۶
فصل دوّم: شرایط و اوصاف قاضی در فقه امامیه٧٨
مبحث اوّل: شرایط و اوصاف الزامی٨٠
گفتار اوّل: شرایط و اوصاف مورد اتّفاق در قاضی٨٠
الف) بلوغ٨٠
١- الف- ادلّه اعتبار بلوغ٨٣
١-١- الف- کتاب٨٣
٢-١- الف- سنّت٨۴
٣-١- الف- اجماع٨۵
۴-١- الف- قضاء تکلیف شرعی٨۵
۵-١- الف- اصل٨۶
ب) عقل٨۶
١- ب- ادلّه اعتبار عقل٨٧
١-١- ب- سنّت٨٧
٢-١- ب- اجماع٨٨
ج) عدالت٨٨
١- ج- اقوال فقها بر شرط بودن عدالت در قاضی٨٩
٢- ج- ادلّه اعتبار عدالت در قاضی٩٠
١-٢- ج- قرآن٩٠
٢-٢- ج- سنّت٩١
٣-٢- ج- اجماع٩۴
۴-٢- ج- اصل٩۴
۵-٢- ج- عقل٩۴
٣- ج- مفهوم و حقیقت عدالت٩۵
۴- ج- ارتکاب در عمل خلاف مروّت٩٩
د) اسلام٩٩
١- د- اقوال فقهاء بر اعتبار اسلام در قاضی١٠١
٢- د- ادلّه اعتبار ایمان١٠٢
١-٢- د- کتاب١٠٢
٢-٢- د- روایات١٠٣
٣-٢- د- توقیع شریف١٠۵
۴-٢- د- اصل١٠۵
۵-٢- د- اجماع١٠۶
٣- د- ادلّه عدم شرط ایمان در قاضی١٠٧
هـ) طهارت مولد١٠٩
١- هـ- اقوال فقهای امامیه در اعتبار طهارت مولد قاضی١٠٩
٢- هـ- مستندات١١٠
گفتار دوّم: شرایط و اوصاف مورد اختلاف در قاضی١١٣
الف) علم (اجتهاد١١٣
١- الف- معنای لغوی و اصطلاحی اجتهاد١١۴
٢- الف- حدّ اجتهاد١١۶
٣- الف- فقه شیعه و اعتبار اجتهاد در قاضی١١۶
۴- الف- ادلّه قائلین به اعتبار اجتهاد در قاضی١١٩
١-۴- الف- کتاب١١٩
٢- ۴- الف- سنّت١٢١
٣-۴- الف- اجماع١٢۴
۴-۴- الف- اصل١٢۵
۵- الف- ادلۀ عدم اعتبار اجتهاد در قاضی و جواز قضاوت مقلّد١٢۶
١ -۵- الف- کتاب١٢۶
٢-۵- الف- روایات١٢٧
۶- الف- اقسام اجتهاد١٣٠
١-۶- الف- اجتهاد مطلق١٣١
٢-۶- الف- اجتهاد متجزّی١٣١
ب) ذکوریّت١٣٣
١- ب- قول به تفصیل١٣۵
٢- ب- عدم لزوم مرد بودن قاضی به صورت مطلق١٣۶
٣- ب- شرط مرد بودن قاضی به صورت مطلق١٣٧
١ -٣- ب- ادلۀ شرط مرد بودن قاضی به صورت مطلق١٣٨
١-٣-١- ب- قرآن١٣٨
٢-٣-١- ب- سنت١۴۵
٣-٣-١- ب- اجماع١۵١
۴-٣-١- ب- ادله عقلی١۵۵
۵-٣-١- ب- اصل١۵٧

ج) حریّت١۶١
د) کتابت١۶١
١- د- ادلۀ قائلین به شرط کتابت در قاضی١۶٣
٢- د- ادلۀ قائلین به عدم شرط کتابت در قاضی١۶۴
هـ) ضبط(حافظه١۶۵
١- هـ- ادلۀ شرط ضبط در قاضی١۶۶
١-١- هـ- انصراف١۶۶
٢-١- هـ- عادل بودن قاضی: ١۶۶
و) بینایی١۶٧
ز) شنوایی١۶٨
مبحث دوّم: شرایط و اوصاف غیرلزومی١۶٨
گفتار اوّل: شرایط و صفات مستحب١۶٨
گفتار دوم: شرایط و صفات مکروه١۶٩
فصل سوّم: شرایط و اوصاف قاضی در فقه اهل سنّت١٧٣
مبحث اوّل: شرایط و اوصاف الزامی١٧۴
گفتار اول: شرایط و اوصاف مورد اتفاق در قاضی١٧۴
الف)بلوغ١٧۴
١- الف- اقوال علمای اهل سنّت١٧۴
ب)عقل١٧٧
ج) اسلام١٧٩
١- ج- اقوال فقهای اهل سنّت١٨٠
٢-ج- ادلۀ شرط اسلام در قاضی١٨٢
١-٢- ج- کتاب١٨٢
٢-٢- ج- سنّت١٨٣
د) حریّت١٨٣
گفتار دوّم: شرایط و اوصاف مورد اختلاف در قاضی١٨۶
الف)اجتهاد١٨۶
١- الف- اقوال فقهای اهل سنّت در بیان مفهوم و حدّ اجتهاد١٨۶
٢- الف- آراء فقهای اهل سنّت در رابطه با شرط اجتهاد در قاضی١٨٨
١-٢- الف- دلیل نظریه نخست١٩۶
٢-٢- الف- دلیل نظریه دوّم١٩۶
٣- الف- فقه اهل سنّت و تجزّی در اجتهاد١٩٧
۴- الف- فقه اهل سنّت و استنابه در قضاء١٩٧
ب)ذکوریّت. ١٩٨
١- ب- شرط مرد بودن قاضی به صورت مطلق٢٠٠
١-١- ب- ادلۀ شرط مرد بودن قاضی مطلقا٢٠٠
١-١-١- ب- قرآن٢٠٠
٢-١-١- ب- روایات٢٠١
٣-١-١- ب- اجماع٢٠٣
۴-١-١- ب- استدلال بعضی اهل سنّت به قیاس٢٠۵
۵-١-١- ب- ادله عقلی٢٠۶
٢- ب- عدم لزوم مرد بودن در امر قضاء به صورت مطلق٢٠٨
١-٢- ب- ادله قائلین به عدم شرط مرد بودن قاضی مطلقا٢٠٩
١-١-٢- ب- دلایل عقلی٢٠٩
٢-١-٢- ب- استدلال بر جواز قضاوت زن از قیاس٢١٠
٣- ب- قول به تفصیل٢١٢
١-٣- ب- ادله دیدگاه سوّم( تفصیل بین موضوعات): ٢١٣
١-١-٣- ب- مناقشه ادله دیدگاه سوّم( تفصیل): ٢١٣
ج)عدالت٢١٩
١- ج- اقوال فقهای اهل سنّت بر اعتبار شرط عدالت در قاضی٢١٩
٢- ج- معنای عدالت در فقه اهل سنّت٢٢٢
٣- ج- آراء فقهای اهل سنّت در رابطه با معنا و حَدّ عدالت٢٢٣
۴- ج- راه های احراز عدالت٢٢٧
د) کتابت، بینایی، گویایی و حافظه٢٢٩
١- د- اقوال فقهای اهل سنّت در رابطه با اوصاف مذکور٢٢٩
٢- د- کتابت٢٣١
٣- د- بینایی٢٣٢
مبحث دوّم: شرایط و اوصاف غیرلزومی٢٣٣
گفتار اوّل: شرایط و صفات مستحب٢٣٣
گفتار دوم: شرایط و صفات مکروه٢٣۶
گفتار سوم: وجوه اشتراک و افتراق٢٣٨
الف- وجوه اشتراک٢٣٩
١- الف- ذکوریت٢٣٩
٢- الف – بلوغ و عقل٢٣٩
٣- الف – اسلام……….. ٢٣٩
۴- الف – علم به احکام شرعی٢۴٠
۵- الف- عادل بودن قاضی٢۴١
۶- الف – حریت قاضی٢۴١
٧- الف – سلامت جسم و حواس٢۴٢
ب- وجوه افتراق ٢۴٣
١- ب- شرایط و اوصاف اختصاصی امامیه٢۴٣
١-١- ب- مومن بودن قاضی٢۴٣
٢-١- ب – حلال زاده بودن قاضی٢۴٣
٣-١- ب – جنبه کلامی بودن بحث قضاوت٢۴۴
٢- ب- شرایط و اوصاف اختصاصی اهل سنّت٢۴۵
١-٢- ب- قریشی بودن حاکم٢۴۵
٢-٢- ب – فقهی بودن مسئله حاکم٢۴۵
٣- ٢- ب – انتخاب یا انتصاب٢۴۶
خلاصه و نتیجه گیری٢۴٧
فهزست منابع٢۵٣

درباره‌ی عبدالحسین

عبدالحسین

حتما ببینید

نشست علمی با موضوع “عاشورا از دیدگاه اهل سنت”

به گزارش روابط عمومی “مرکز تخصصی مطالعات تطبیقی مذاهب اسلامی” همزمان با نزدیک شدن به …

پاسخی بگذارید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *